Piyan Projesi - Thermopsis turcica, Kit Tan, Vural & Küçüködük

Yaklaşık 80 cm boylanan bitkinin yaprakları, üç yaprakçıklı (trifoliyat); gövde ve yaprakları uzun yumuşak tüylüdür.  İri sarı çiçeklere sahip olan bitki, nisan sonu ve mayıs ayında çiçeklenir. Çiçek kümesi uç kısımda, salkım şeklinde; çanak yaprakları sık beyaz tüylü; taçyaprakları, yaklaşık 25 mm ve sarı renklidir. Ovaryumu bir çiçekte 3, nadiren 2 ya da 4’lüdür. Meyvesi, 2-9 tohumlu, baklatipi (legümen) ve tüylüdür. Piyanın üremesi, daha çok vejetatif olarak kök gövdelerin yayılmasıyla gerçekleşir. İlk defa, Ankara’daki Tarla Bitkileri Merkez Araştırma Enstitüsü’nün bahçesinde, tohumdan 10-15 kadar birey üretildi. Daha sonra, Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi’nde yetiştirilen tür; müdürlük binasının karşısında, tel kafesle çevrilerek ve sabırla korunarak çiçeklendirildi. Tohumdan yetiştirilen bitkilerin çiçeklenmesi, üç ilâ dört yılda gerçekleşir.Türü, gösterişli çiçekleriyle görmek için, çiçeklenme dönemi olan mayıs ayında, İstanbul’da NGBB’de ya da Akşehir’de bulunmak gerekir. Bitki, doğal yaşama alanı olan Akşehir ve Eber göllerinin güney yataklarında iki alt popülasyon halinde bulunur. Yöredeki tarımsal faaliyetler nedeniyle, daha küçük parçalanmalar da olmuştur. Popülasyon bölünmeleri ve birey sayısındaki dalgalanmalar, yıldan yıla büyük değişimler gösterir. Gerek yıllık yağış tutarı farklılıkları; gerekse ekili alanlarda arsızot kabul edilerek sökülmesinin tür üzerinde oluşturduğu baskı, dalgalanmaya yol açan etkenlerdir. Kök gövdeleriyle (rizomlarıyla) kuvvetli şekilde toprağa tutunan türün yaşamı, esasen göl çevresindeki taban suyunun devamlılığına bağlıdır. Alandaki tarımsal faaliyetler sonucu, genellikle kavak, söğüt, ılgın ve böğürtlenlerin sınırladığı kiraz bahçeleri arasında sıkışıp kalmıştır. Nadas ya da birkaç yıllığına terk edilen tarlalarda, çoğalarak tekrar çıkan arsız otların özelliğini gösterse de başka alanlarda üretimi kolay değildir. Kuraklık ve tarımsal amaçlı aşırı su kullanımı nedeniyle, 2008 yılında tamamen kuruyan Akşehir Gölüyakınında, Yasiyan’da (Gölçayır) popülasyon iyice gerilemiştir. Eber Gölü’nün güney kıyılarında da durum çok farklı değildir. Türün doğal ortamında yaşaması, gölün tekrar canlanmasına bağlıdır. Böylebir canlanma, bölgede yağışların arttığı 2009’da gölün tekrar su tutmasıyla yaşanmıştır. Eber Gölü’nün güney yatağında daha dar yayılış gösteren türün, en bol bulunduğu yer koruma alanı olarak belirlenmiştir. Bu alan 2008 yılında, Doğa Koruma ve Milli Parklar Genel Müdürlüğü, Afyon İli Çevre ve Orman Müdürlüğü tarafından, tel örgüyle çevrilerek koruma altına alınmıştır. Dereçine Belediyesi de bu yıl yaklaşık birdönümlük alanı korumaya almıştır. Bölgede, koruma amaçlı çalışmaların, önümüzdeki yıllardada izlenerek sürdürülmesi gerekir. Dereçine, Kavaklı mevkiinde bulunan, zengin ve sağlıklı piyan popülasyonu, mutlak koruma zonu olarak düzenlenmelidir. Özellikle, piyanın söküp atılacak bir arsız ot değil; yöresel kalkınmaya da katkı sağlayabilecek, korunmaya muhtaç bir tür olduğunun her fırsatta vurgulanması önemlidir. Akşehir Gölü ve Eber Gölü havzalarından bilinen piyan habitatı, göl sularının çekilmesinden dolayı,ciddi şekilde tehdit altındadır. T.C. Çevre ve Orman Bakanlığı tarafından 2008 yılında, Akşehir ve Eber gölleriyle ilgili beş yıllık sulak alan yönetim planı hazırlanmış; planda, piyanın yerinde korunması da belirlenmiştir. Bu, en azından beş yıllık süre için, tanıtım ve eğitim çalışmalarına, yerel yöneticilerle birlikte devam edileceği anlamına gelir. Bakanlığın yayınladığı yönetim planında da görüldüğü gibi, son yıllarda Akşehir ve Eber göllerinde bozulan ekolojik dengenin yeniden tesis edilmesi amaçlanmıştır. Planda, yapılması gereken faaliyetler detaylı olarak açıklanır. Yedi madde halinde belirtilen ideal hedeflerden biri; ‘sulak alan ekosistemi ve biyolojik çeşitliliğin korunarak geliştirilmesi ve iyileştirilmesinin sağlanması’dır.

Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesitarafından, 2009 yılı Nisan ayında başlatılan projeyle birlikte, türün korunmasına ilişkin çalışmalar hızkazanmıştır. Proje kapsamında, NGBB’de iki deneme parseli hazırlanmış; türün doğal yaşam ortamından toprak getirilerek üretim ve araştırma çalışmaları başlatılmıştır. Projede, NGBB elemanlarıyla birlikte beş üniversiteden (Akdeniz,Aksaray, Gazi, Kocatepe, Selçuk) yedi araştırıcı yer almaktadır. Proje dahilinde sürdürülecek çalışmalar, bakanlığın çalışmalarını tamamlayıcı ve destekleyici mahiyettedir. Doğal yayılış alanındaki habitat(yaşam alanı) kaybı ve mevcut popülasyonun küçülmesine bağlı olarak ortaya çıkan genetik çeşitlenmedeki azalma; türün varlığını tehditetmektedir. Bu nedenle, tür için ayrılacak daha geniş koruma alanlarına ihtiyaç vardır.

Piyan üzerindeki en büyük baskı, gölün kuruması ve kiraz bahçelerinin genişletilmesi sonucunda, doğal yaşam alanlarının kaybı nedeniyle oluşmaktadır. Akşehir’de giderek önem kazanan kiraz üretimi, bahçe tarımını teşvik etmiş vedevamlı yeni bahçelerin oluşturulmasına yol açmıştır. Bu bahçelerin plan dahilinde belirlenmesi ve bahçelerin sonlandığı doğal alanlarda piyan için de koruma zonu ayrılması, akılcı çözüm olmanın yanısıra, sürdürülebilir gelişme için de örnekolabilir.

Piyan üzerindeki baskı unsurlarından biri de bakla zınnı (Epicometis hirta) adlı böcektir. Her tür çiçekle olduğu gibi kiraz çiçekleriyle de beslenen ve alanda artan tarımsal faliyetlerle çoğalan bu kınkanatlı tür, taze piyan çiçeklerini de tüketmektedir. Bu zararlıyla bilinen eniyi mücadele, feromon (eşey hormonu) tuzaklarıyla yapılır. Mavi renge ilgisinden dolayı, genellikle mavi tuzaklar kullanılır. Bir tür eşek arısı (Scolia quadripunctata) da bakla zınnının doğal yok edicisidir. Alandaki diğer bazı kın kanatlılar, piyan meyvelerinin kabuklarını delerek tohumlarını yediğinden, olgun meyvelerde yeteri kadar sağlam tohuma rastlamakgüçleşir. Böcek istilasına uğramış zayıf popülasyonlardan tohum elde edilememektedir.

Başlatılan koruma çalışmalarının, daha planlı şekilde ve eğitimçalışmalarıyla birlikte yürütülmesindefayda vardır. Bu kapsamda Akşehir, Çay ve Eber’de yöresel tanıtım ve koruma derneklerinin destek ve katkıları önem kazanır.

Türün tanıtımı ve korunmasına yönelik çalışmalarda yerel yöneticilerde, destek ve katkılarıyla, önemli işle ve sahiptir.

Akşehir Nasreddin Hoca şenliklerinde bu yıl piyan ile ilgili çalışmalar, belediyenin ayırdığı stantta, tanıtım etkinlikleri ve bir konferansile gerçekleştirildi. Şenliklere katılanların, özellikle öğretmenler ve öğrencilerin konuya yaklaşımı veilgisi yoğun oldu.Yerel yöneticilerde destek ve katkılarıyla, korumaçalışmalarında örnek davranış sergilediler.

Bakanlık, üniversiteler, botanik bahçeleri, araştırma enstitüleri, yerel yöneticiler ve halkın işbirliğiyle gerçekleştirilen etkinlik aynı zamanda korunması gereken çok sayıdaki türlerimiz için de örnek niteliğindedir.

Buradasınız: Anasayfa BİLİM Koruma Projeleri Piyan Projesi